Bismillahirrahmanirrahim

“Maneviyat” kavramı, terbiye ve tasavvuf literatüründe, eğitimsel ve irfanî kavramlar arasında en üst sıralarda yer almıştır. Her ne kadar Kur’an ve hadis kültüründe bu adla aynı derecede bir konum elde etmemiş olsa da, “maneviyat”ın fiilî tezahürleri –ister bireysel yaşamda ve ister toplumsal hayatta– “takvâ”, “zühd”, “ihsan”, “birr” ve “verâ” gibi kavramların içinde kendisini göstermiştir. Maneviyat yolunun yolcuları ve sâlikleri, herkes kendi imkânı ölçüsünde onlardan pay almış; bu sebeple Yüce Allah onları Kitab-ı Mübîn’inde çeşitli vesilelerle övmüştür. Onlar, irfan, ahlâk ve edeb meclislerinin seçkinleri olmuşlardır.

Kur’an açısından söz konusu kavramları yüksek değerler terazisine koyduğumuzda, “takvâ” altın bir taç gibi maneviyatın güzide suretini terbiye okulunun zirvesine yerleştirmekte ve maneviyat terazisinde en ağır değeri taşımaktadır. Bu sebeple, kısa süreli bir eğitim dönemi olan “Ramazan ayı”nın sonunda Allah-u Teâlâ nihai hedef olarak “takvâ”ya erişmeyi ilan etmektedir. Zira manevî terbiye, eğitimin temel eksenlerinden biridir; çünkü maneviyatın gelişimi, kalbin gelişimi gibi, doğrudan bedenin yönlendirilmesine tesir eder ve diğer bütün eğitim boyutları da onunla uyumlu biçimde hidayet ve yüceliş yoluna girer. Maneviyat, sınır ve sınırlılık tanımaz. Bu yolun yolcuları, her menzilde kişiliklerine yeni bir anlam ve boyut katarlar. Bu nedenle eğitim alanında otorite kabul edilenler, onu belli bir mekâna hasretmemişlerdir.

Manevî güç, mekân ve mahiyet açısından sınırlandırılması ve bilinmesi mümkün olmayan bir güçtür. Fakat kesin olan şudur ki, o güç ‘külliyat’ ve ‘maneviyat’ı idrak eden soyut bir düşünce ve tasavvurdur; aynı güç ‘fazilet’, ‘yüksek değerler’, ‘adalet’, ‘hakikat’ ve ‘güzellik’ gibi diğer tüm küllî ve manevi hakikatleri de kavrar” . [1]

Maneviyatın gölgesinde bir yaşam, ancak onun tezahürlerinin ve fiilî yansımalarının bireysel ve toplumsal hayata sirayet etmesiyle değerli hâle gelir.

“Maneviyat” Kelimesinin Sözlük Anlamı

“Manevî”, “mâna’ya nispet edilen, içsel, hakikî” [2], duyularla değil, kalp ile bilinen şey anlamına gelir. “Takvâ”, “fazilet”, “cömertlik” ve “îsâr” gibi erdemli nitelikler ise onun dışa yansıyan tezahürlerindendir. [3]

Terim Olarak Maneviyat

Maneviyat, insanın ruhu ve fıtratıyla yoğrulmuş bir özdür. Onun gelişip gelişmediği gözle görülemez; ancak olumlu ve değerli etkileri insanın şahsiyetinde tezahür eder. Sözlük anlamıyla da uyumlu olarak, onun etkileri “takvâ” ve “faziletler”dir. Allah-u Teâlâ insanın içsel kişiliğinden perdeyi kaldırdığında, maneviyat ve zıddı olan iki unsura, yani “takvâ” ve “fücûr”a (değerler ve karşı değerler) işaret eder:

“Nefse ve onu düzenleyene, sonra da ona fücûrunu ve takvasını ilham edene andolsun.” [4]

Bu ayetten şu anlam çıkarılmaktadır ki, insan nefsi çift yönlü bir varlıktır; bütün kemâl ve değerlerin “takva” adı altında sınırsız biçimde ortaya çıkma istidadına sahiptir. Ancak bunun şartı, tüm kötülüklerin ve karşı değerlerin kaynağı olan “fücûr”un dizginlenmesi ve kontrol edilmesidir. Nitekim peygamberlerin (a.s) davet, tebliğ ve dinî şiarların uygulanmasındaki temel misyonu da, kötülüğün unsuru olan “fücûr”u yönlendirmek ve kontrol altına almak; iyiliğin unsuru olan “takvâ”yı ise güçlendirmek olmuştur.

Dolayısıyla denilebilir ki, “maneviyat”, Kur’an’ın işaret ettiği “tezkiye”nin ikliminden başka bir şey değildir:

“Nefsini arındıran gerçekten felaha ermiştir.” [5]

Asrımızın müfessirlerinden biri, Enfâl suresinin ikinci ayetinde geçen “onların imanlarını artırır” ifadesini manevî bir yorumla şu şekilde açıklamaktadır:

“Manevî eğitim, duyguların ve hislerin gelişmesine, onların arınmasına, tezkiye edilmesine ve berraklaşmasına zemin hazırlar; aynı zamanda kişiliğin olgunlaşmasını sağlar. Öte yandan manevî ve ruhî eğitim yapar, nefsi yüceltir, ruhu saflaştırır ve ruh sağlığını her türlü hastalık ve ahlâkî reziletten korur; insana huzur ve sükûnet kazandırır. Ayrıca böylesi bir eğitim, Allah’a karşı ‘haşyet’ (Allah korkusu) duygusunu güçlendirir; yaratılışın sırlarını ve azametini tefekkür etmeye yöneltir; insanın ilâhî emirleri yerine getirmede ve yasaklardan uzak durmada bağlılığını artırır.” [6]

Kur’an Perspektifinden Maneviyatın Tezahürleri

Değinildiği üzere “maneviyat” kelimesi bu anlamıyla Kur’an kültüründe yer almamaktadır. Ancak onun fiilî karşılıkları ve pratik tezahürleri farklı kavramlar altında Kur’an-ı Kerîm’de yer almıştır: “Takvâ” ve “müttakî”, “ihsan” ve “muhsin”, “birr” ve “ebrâr”, “zühd” ve “zâhid”, “sâlih” ve “muslih”. İlâhî kelâmın çeşitli ayetleri bu kavramlara tahsis edilmiş; ilahî vahyin hidayet programı nerede gerekli görmüşse, manevî içsel hâlin ürünü olan bu erdemlerin özellikleri ve tezahürleri orada sergilenmiştir. Bununla birlikte, Kur’an’da en fazla öne çıkan kavram “takvâ” ve “müttakî”dir.

Nitekim bireysel ve toplumsal eğitimin en önemli semeresi olan Ramazan orucu da “takvâ”nın kazanılmasına yöneliktir. Adeta insan toplumları, yalnızca bu kavram çerçevesinde ve muttakîlerin eğitimi gölgesinde saadete ulaşabilirler. Zira insanın yaratıcısı, toplumun ihtiyaçlarını ve insanın terbiye usullerini en iyi bilendir:

“Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi oruç size de farz kılındı. Umulur ki sakınırsınız.” [7]

Kur’an’da Takvanın Manevî Etkilerine Kısa Bir İşaret

Maneviyatın İçsel Basiret Üzerindeki Tesiri

Maneviyatın içsel etkilerinden biri, insanın içinde şeytanî tuzaklara karşı güvenli bir alan oluşturmasıdır. Bilindiği üzere şeytanın planları ve faaliyetleri sürekli güncellenmekte ve etkin bir şekilde sürmektedir. Ancak “takvâ”nın gölgesinde, içsel basîret, şeytanın eylemlerini ve bozguncu planlarını engelleyen bir siper görevi görür.

Bu kısa ayet, hayret verici ilham ve işaretlerin perdesini aralamakta ve derin hakikatleri gözler önüne sermektedir. Bu hakikatler, Kur’an’ın eşsiz ve mucizevî üslubuyla dile getirilmiştir. Ayetin işaret ettiği mucize şudur ki, Şeytanın vesvesesi, kalbi körleştirir, nuru söndürür ve idrak penceresini kapatır. Fakat Allah korkusu, O’nun daima hazır ve nazır olduğuna inanmak, Yaratıcının gazabından ve cezalandırmasından çekinmek, muttakilere uyarı olur ve onları kendilerine getirir. Müttakîler bu uyarıyla kendilerine döndüklerinde, basiret pencereleri yeniden açılır; gaflet uykusunun perdesi gözlerinden kalkar. [8]

Dolayısıyla “basiret”, içsel takvanın bir meyvesi olup, maneviyat ikliminde yeşerir ve görünür hâle gelir.

“Takva sahipleri, şeytandan bir vesvese kendilerine dokunduğunda (Allah’ı) hatırlarlar; işte o anda hakikati görür, basiret sahibi olurlar.” [9]

Maneviyat, İçsel Furkânın Zemini

“Furkân” gücü, hakkı bâtıldan ayıran bir kudrettir. Bu gerçek, özellikle iman sahipleri için tartışmasızdır. Zira takva ve sakınma, kalpte bir ayırt etme yetisi doğurur; öyle bir basiret ve idrak gücü ki, yolun kıvrımlarını aydınlatır, engellerini gösterir ve iman nurunun ışığıyla kemâl yolunun ufkunu aydınlatır. Böylece insan, yol ayrımlarında hakkı bâtıldan temyiz edebilir. Müfessirler, “furkân”ı kalpleri nurlandıran “hidayet ışığı” olarak tanımlamışlardır. [10]

“Ey iman edenler! Eğer Allah’tan sakınırsanız, O size (hakkı bâtıldan ayıracak) bir furkân verir, kötülüklerinizi örter ve sizi bağışlar. Allah ise büyük lütuf sahibidir.” [11]

Muhammed Ahmediyan

Devam Edecek…

--------------

[1]- Muhammed Kutub, İslam’da Terbiye Yöntemi, s. 200.

[2]- Ferheng-i Mu’in, c. 3, s. 4244.

[3]- Larousse Ansiklopedisi, c. 2, s. 1935.

[4]- Şems, 7-8.

[5]- Şems, 9.   

[6]- Dr. Vehebe Zuhaylî, Çağdaş Dünyada Aile Fıkhı, s. 45.

[7]- Bakara, 183.

[8]- Seyyid Kutub, Fî Zilâl, s. 160.

[9]- A’râf, 201.

[10]- Seyid Mahmûd Âlûsî, Tefsîr-i Rûhu’l-Me’ânî, s. 255.

[11]- Enfâl, 29.