Kur'ân-ı Kerim'de, "ahlâk" kavramının tekili olan "hulk" sözcüğü; bir yerde, "Bu, eskilerin inançlarından başka bir şey değil."[1] ("inanç, örf ve âdet" manasında), diğer yerde de, "Muhakkak ki sen, en güzel bir ahlâka sahipsin!"[2] ("ahlâk" anlamında) olmak üzere toplam iki yerde geçmektedir.

İnsanın mizacı, huyu, karakteri ve tabiatı iyi olabileceği gibi, kötü de olabilir. İyi huy ve davranışlara; "ahlâk-ı hasene=güzel huylar", "ahlâk-ı hamide=övülmüş huylar", "ahlâk-ı fâzıla=üstün huylar", "ahlâk-ı kerîme=kerim huylar" adı verilmiş; kötü huy ve davranışlara da, "ahlâk-ı kabiha=çirkin huylar", "ahlâk-ı seyyie=kötü huylar", "ahlâk-ı zemîme=yerilmiş huylar" denilmiştir.

Övülen İnsanın Ahlâkı ve Davranışları

Allah'a Karşı Saygılı Olmak ve O'nun Azabından Sakınmak (Takva)

"Ey Âdemoğulları! Size çirkin yerlerinizi örtecek bir elbise, ayrıca süsleneceğiniz bir elbise indirdik. Takva elbisesi hepsinden hayırlıdır! İşte bu, Allah'ın ayetlerindendir. Umulur ki düşünüp ibret alırlar."[3]

"Ey iman edenler! Allah'tan korkup çekinin ve doğru insanlarla beraber olun!"[4]

Allah'ı Sevmek ve O'nu Anmak (Zikir)

"Sabah-akşam Rabbinin ismini zikret! Gecenin bir kısmında O'na ibadet et ve gece uzun bir süre O'nu tesbih et!"[5]

"Gerçek müminler, ancak o müminlerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir, karşılarında ayetleri okunduğu zaman imanlarını artırır ve Rablerine tevekkül ederler."[6]

Allah'a İçten Bağlılık (Samimiyet / İhlâs)

"De ki: 'Size o isteklerinizden daha hayırlısını haber vereyim mi? Korkup sakınan (halis) kullar için Rablerinin yanında, altından ırmaklar akan ve ebedî olarak kalacakları cennetler vardır. Orada kendileri için gayet temiz zevceler ile, Allah'ın rızası vardır.' Allah kullarını hakkıyla görüp gözetir."[7]

"Muhammed Allah'ın peygamberidir. Onunla beraber olanlar, kâfirlere karşı çok çetin, kendi aralarında gayet merhametlidirler. Onları rükû ve secde edenler olarak görürsün. Allah'tan lütuf ve rızasını isterler. Belirtileri, secde izinde yüzlerindedir. Bu, onların Tevrat'taki vasıflarıdır. İncil'deki vasıfları da; filizini çıkarmış, onu kuvvetlendirmiş, sonra kalınlaşmış, dalları gövdesi üzerinde doğrulmuş, çiftçilerin hoşuna giden bir ekin gibidir. Bu misal, kâfirleri öfkelendirmek içindir. Allah, iman edip de iyi işler yapanlar için büyük bir mükâfat vaat etmiştir! "[8]

Allah'a Karşı Minnettarlık (Şükür)

"Şanım hakkı için, Lokman'a, 'Allah'a şükret!' diye hikmet verdik. Her kim şükrederse, kendi lehine eder, her kim de nankörlük ederse, şüphesiz ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir ve övülmeye lâyıktır!"[9]

"Sabah ve akşam, içinden tazarru ile yalvararak, gizlice ve kendin işitecek kadar bir sesle Rabbini zikret de gafillerden olma!"[10]

"Celâlim hakkı için, siz ölümle karşılaşmadan evvel onu temenni ediyordunuz; fakat işte onu gördünüz, hâlâ bakıp duruyorsunuz! Muhammed de ancak bir resuldür; ondan evvel de resuller hep geldi geçti. Şimdi o ölür veya katledilirse, siz gerisin geriye mi döneceksiniz? Her kim geriye dönerse, elbette Allah'a bir zarar verecek değildir; fakat Allah şükredenlere yarın mükâfatını verecektir!"[11]

"Sonra belki şükredersiniz diye, ölümünüzden sonra size yeniden hayat verdik."[12]

Allah'tan Özür ve Bağışlanma Dilemek (Tövbe ve İstiğfar)

"Hem Rabbinizin mağfiretini isteyin, sonra O'na tövbe edin ki sizi muayyen bir zamana kadar güzel bir surette yaşatsın ve her fazl sahibine fazlını versin ve eğer yüz çevirirseniz, haberiniz olsun ki ben sizin başınıza gelecek büyük bir günün azabından korkarım!"[13]

"Bunlar; sabredenler, doğru olanlar, gönülden kul olanlar, iyilik yapanlar, seher vakitlerinde, 'Rabbimiz! Şüphesiz biz inandık, günahlarımızı bağışla, bizi ateşin azabından koru!' diye bağışlanma dileğinde bulunanlardır."[14]

"Ey iman edenler! Allah'a, gerçek bir pişmanlıkla tövbe edin! Umulur ki Rabbiniz kötülüklerinizi örter; Allah'ın, Peygamber'i ve onunla beraber iman edenleri utandırmayacağı günde; sizleri, altından ırmaklar akan cennetlere koyar. Nurları önlerinden ve sağlarından koşarken, 'Ey Rabbimiz! Bizim nurumuzu tamamla ve bizleri bağışla! Şüphesiz ki sen her şeye gücü yetensin.' diyecekler."[15]

Allah'ı Yardıma Çağırmak (Dua)

"Rabbimiz buyurdu: Bana dua edin, duanızı kabul edeyim. Bana kulluk etmeyi gururlarına yedirmeyenler, yarın hor ve hakir olarak cehenneme gireceklerdir."[16]

"Biz İlâh ve Rab olarak; sadece seni tanıdık ve sana inandık. İndirdiğin kitaba iman ettik ve Resulü'ne tâbi olduk. Yalnız sana ibadet ederiz ve sadece senden yardım dileriz. Bizi sırat-ı müstakime eriştir."[17]

"Ya Rab! Hesabın görüleceği gün, bizi, anamızı-babamızı ve bütün müminleri bağışla!"[18]

"Ya Rab! Bize hidayet verdikten sonra kalplerimizi eğriltme. Bize, tarafından bir rahmet bağışla."[19]

"Ya Rab! Bütün kullarının diriltilecekleri, mal ve evlâtların fayda vermeyeceği bir günde, bizi rezil ve rüsva eyleme!"[20]

"Ya Rab! Günahlarımızı ve davranışlarımızdaki aşırılıkları bağışla ve ayaklarımızı sabit kıl."[21]

Allah'a Güvenmek ve O'na Dayanmak (Tevekkül)

"O, doğunun ve batının Rabbidir; O'ndan başka ilâh yoktur, ancak O vardır! Sadece O'nu vekil tut!"[22]

"Daima diri ve hiç ölmeyecek olan Allah'a tevekkül et! O'nu hamt ile tesbih eyle! Kullarının günahlarından O'nun haberdar olması yeter!"[23]

Kardeşlik ve Barış (Sulh)

"Hepiniz Allah'ın ipine sımsıkı tutunun, birbirinizden ayrılmayın ve Allah'ın üzerinizdeki nimetini düşünün!..."[24]

"Ey iman edenler! Kendinizden olmayanları dost edinmeyin! Sizi şaşırtmakta kusur etmezler, sıkıntıya düşmenizi arzu ederler..."[25]

"Ey inananlar! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin! Allah için aleyhinizde apaçık bir delil vermek ister misiniz?[26]

"Müminler ancak kardeştirler. Onun için iki kardeşiniz arasını düzeltin ve Allah'tan korkun ki, merhamet olunasınız!"[27]

Birlik ve Beraberlik (İttihat ve İttifak)

"Ve şu kendilerine açık deliller geldikten sonra ayrılık çıkarıp ihtilâf edenler gibi olmayın! Onlar için büyük bir azap vardır!"[28]

"Allah'a ve Resulü'ne itaatten ayrılmayın ve birbirinizle çekişmeyin! Sonra içinize korku düşer ve kuvvetiniz elden gider ve sabırlı olun; çünkü Allah sabredenlerle beraberdir!"[29]

"Ki onlar Allah'ın ahdini, misak ile bağlandıktan sonra bozarlar. Allah'ın vaslını emrettiğini ayırırlar ve yeryüzünde fesat çıkarırlar. İşte bunlar, hüsrana düşenlerin ta kendileridir!"[30]

"Bir de sabır ile, salât ile Allah'tan yardım isteyin. Gerçi bu, nefislerinize ağır gelse de, Allah'a saygılı kimselere ağır gelmez."[31]

Ağırbaşlılık (Vakar)

"Rahman'ın kulları, o kimselerdir ki yeryüzünde tevazuuyla yürürler ve cahiller kendilerine laf attığı vakit, 'Selâmetle!' derler. Ve onlar gecelerini Rablerine secde ederek, ayakta durarak geçirirler. Ve onlar, 'Ey Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzak tut; cidden onun azabı aralıksız süren bir işkencedir!' derler."[32]

"Ey Peygamber'in hanımları! Siz kadınlardan herhangi biri değilsiniz. Allah'tan korkuyorsanız, yabancı erkeklerle konuşurken çekici ve yumuşak bir eda ile konuşmayın ki, kalben kötülüğe meyilli kimseler bir ümide kapılmasın! Fakat örfe uygun bir şekilde konuşun! Evlerinizde vakarla oturun. Dışarı çıkarken de, cahiliyet dönemindeki gibi, süslenip çıkmayın. Namaz kılın, zekât verin, Allah ve Resulü'ne itaat edin!"[33]

Utanma (Hayâ)

"O (Şeytan) size hep çirkin ve murdar işleri emreder ve Allah'a karşı, bilmediğiniz şeyleri söylemenizi ister."[34]

"Mümin erkeklere söyle; gözlerini haramdan sakınsınlar, ırzlarını muhafaza etsinler. Mümine kadınlara da söyle; gözlerini haramdan sakınsınlar, ırzlarını muhafaza etsinler, ziynetlerini açmasınlar; kendilerinden görüneni başka... Başörtülerini göğüslerine kadar salıversinler. Ziynetlerini başkalarına açmasınlar..."[35]

Alçakgönüllülük (Tevazu)

"Sakın o kâfirlerden bazılarına zevk aldırdığımız şeylerine bakma ve onlara karşı mahzun olma. Müminlere kanadını indir ve de ki:  Haberiniz olsun ben, apaçık bir uyarıcıyım!"[36]

"Sana tâbi olan müminlere kanadını ger!"[37]

"Rahman'ın kulları o kimselerdir ki, yeryüzünde tevazuuyla yürürler ve cahiller laf attığı vakit 'Selâmetle!' derler."[38]

Dayanıklı Olma ve Direnme (Sabır)

"Ve sabırlı ol! Zira Allah iyilerin ecrini zayi etmez!"[39]

"Sen sabret! Senin sabretmen de ancak Allah'ın yardımı iledir. Onlara karşı mahzun olma, yaptıkları hile ve tuzaklardan dolayı da telaşlanma!..."[40]

"Sabah-akşam Rablerine dua ederek, rızasını isteyen kullarla birlikte sen de sabret! ..."[41]

"Andolsun sizi biraz korku, biraz açlık, biraz maldan, candan ve mahsullerden eksiklikle imtihan edeceğiz. Sabredenleri müjdele!..."[42]

"Onlar, Rablerinin rızasına ermek için sabrederler, namazı dosdoğru kılarlar, kendilerine verdiğimiz rızklardan gizli-açık infak ederler ve kötülüğü iyilik ile defederler! İşte dünya yurdunun güzel sonu bunlar içindir!"[43]

Kararlı Olmak (Sebat)

"Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resulü'ne iman ettikten sonra şüpheye düşmeyip, Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla mücadele etmektedirler. İşte doğru ve samimî olanlar bunlardır!"[44]

"O pislikten uzak dur ve Rabbin için sabırlı ol!"[45]

"Onun için gevşeklik göstermeyin ve üstün olduğunuz hâlde barış için yalvarmayın! Allah sizinledir ve çalışmalarınızın gücünü asla eksiltmez!"[46]

"Ey iman edenler! Bir düşman kümesiyle karşılaştığınız vakit sebat edin ve Allah'ı çok anın ki kurtuluşa erebilesiniz![47]

Ana-Babaya İtaat (Valideyne İhsan)

"Rabbin, kendisinden başkasına kulluk etmeyin ve ana-babaya iyi davranın diye emretti. Onlardan birisi yahut ikisi yanında ihtiyarlık hâline gelirse, sakın onlara 'öf' deme ve onları azarlama! İkisine de tatlı söz söyle. İkisine de merhamet kanadını aç ve 'Rabbim! İkisine de, beni küçükken terbiye ettikleri gibi, rahmet buyur!' diye dua et."[48]

"İnsana, ana-babası hakkında güzellik tavsiye ettik..."[49]

"Biz insana, ana-babası hakkında iyilik tavsiye ettik. Anası onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Taşınması ile süt kesimi arası otuz aydır! Nihayet kemaline erdiği ve kırk yaşına girdiği zaman, 'Ey Rabbim! Anama ve babama ihsan buyurduğun nimetine şükretmemi ve razı olacağın güzel bir iş yapmamı bana nasip et! Zürriyetimden gelecek nesli de iyi kişiler eyle. Çünkü ben tövbe ederek sadece sana yöneldim ve ben gerçek Müslümanlardanım.' diye dua eder."[50]

Ahde Vefa Etmek (Vefa)

"Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın ve ahdime vefa edin ki ahdinize vefa edeyim ve benden korkun!"[51]

"Demek, o fasıklar hem bunları tanımayacaklar, hem de ne zaman bir ahit üzerine anlaşma yapsalar, her defasında mutlaka içlerinden bir güruh onu bozup atıverecek, öyle mi? Hatta az bir güruh değil, ekserisi ahit tanımaz imansızlar!"[52]