Ebü’l-Hasan Ali b. Musa er-Rıza (Arapça: الإمام الرضا عليه السلام) (148-203 h.), İsna Aşer (On İki İmam) Şia’sının sekizinci imamıdır. En meşhur lakabı “Rıza” ve “İmam Rıza” olarak anılmaktadır. Künyesi Ebü’l-Hasan’dır. Babası Şiaların Yedinci İmamı, İmam Kâzım’dır. Annesinin adı konusunda fikir ayrılıkları bulunmaktadır: Örneğin “Ümmü’l Benin”, “Tüktem”, “Necime” denilmiştir.

Dünyaya geliş yılının hicretin 148. veya 153. yılı Zilhicce ayının veya Zilkade ayının veya Rebiülevvel ayının 11’i Perşembe veya Cuma günü olduğu nakledilmiştir.[1] Kuleyni, dünyaya geliş tarihini 148 olarak nakletmiştir.[2] Birçok ulema ve tarihçi de bu görüşü kabul etmektedir.[3]

Şehadetini Safer ayının son günü veya 17’si, Ramazan ayının 21’i, Cemaziyelevvel ayının 18’i ile Zilkade ayının 23’ü veya son günü 202, 203 veya 206 h. olarak nakletmişlerdir.[4] Kuleyni, vefatının 55 yaşında iken 203 h. yılının Safer ayında vuku bulduğunu nakletmiştir.[5] Çok sayıda ulema ve tarihçinin görüşüne göre Hicretin 203. yılında vefat etmiştir.[6] Tabersi, vefatının Sefer ayının son gününde gerçekleştiğini nakletmektedir.[7]

İmam Rıza (a.s)’ın doğum tarihinin tam olarak bilinmemesi, vefatının da tam olarak bilinmemesine sebep olmuştur. Ama 47 ile 57 yaş aralığında olduğu söylenmiştir.[8] Doğum ve vefat tarihi konusundaki çoğunluğun görüşüne göre yaşı 55 idi.

İmameti 20 yıl (H. 183-203) sürmüştür. İmameti boyunca: Harun Reşit, Muhammed Emin (üç yıl yirmi beş gün), “İbn-i Şekle” diye bilinen İbrahim b. Mehdi (14 gün), Me’mun (20 yıl) gibi Abbasi halifeleri ile aynı dönemde yaşamıştır.[9]

Nakledildiğine göre İmam Rıza’nın (a.s) Medine’den Merv şehrine göçü hicretin 200. yılında gerçekleşmiştir.[10] “Masum İmamların Fikri ve Siyasi Hayatı” kitabının yazarı şöyle diyor: “İmam Rıza (a.s) hicretin 201. yılına kadar Medine’de kalmış ve o yılın Ramazan ayında Merv’e giriş yapmıştır.[11] Yakubi tarihinde zikredildiğine göre Me’mun, İmam Rıza’yı (a.s) Basra yolu üzerinden Medine’den Horasan’a getirtmiştir. İmam Rıza’yı (a.s) getirtme görevini ise Fazıl b. Sehl’in akrabası Reca b. Ebi Dahhak yapmıştır.[12] İmam Rıza’nın (a.s) yolculuk güzergâhını Me’mun düzenlemiş ve Şia merkezlerinden geçmemesi için gerekli önlemleri almıştır. Zira bu işin sonucundan korkmaktaydı. Me’mun, İmam Rıza’nın (a.s) Kufe güzergâhı yerine Basra, Huzistan, Fars üzerinden Nişabur’a[13] getirilmesini istemiştir. Şia atlasının yazdığına göre İmam Rıza’nın (a.s) hareket ettiği güzergâh şöyle idi: Medine, Negre, Husce, Nebac, Hafr Ebu Musa, Basra, Ahvaz, Behbehan, İstahr, Ebrkuve, Dehşir (Feraşah), Yezd, Harang, Ribat, Poştibam, Nişabur, Kedemkah, Dehsorh, Tus, Serahs, Merv.[14]

Bu yolculuğun en önemli ve senetli olayı, Nişabur şehrinde yaşanmıştır. İmam Rıza (a.s) orada “Silsiletü’z -Zeheb” adlı meşhur hadisi açıklamıştır.[15]

İmam Rıza (a.s) Merv’de yaşamaya başladığında, Me’mun, İmam Rıza’nın (a.s) yanına bir elçisini göndererek İmam’a: ‘‘Ben hilafetten kendimi azlederek yerimi size vermeyi düşünüyorum ve bu konudaki görüşünüzü bildirmenizi istiyorum’’ der. İmam (a.s) bu işe şiddetle karşı çıktı. Me’mun bu girişiminden sonra, İmamdan kendisinden sonra veliahtlık görevini üstlenmesini istedi. İmam yine şiddetle karşı çıktı. Daha sonra Me’mun, İmamı evine çağırdı. Evinde İmam, Me’mun ve iki başkanlık görevi bulunan Fazıl b. Sehl dışında kimse yoktu. Toplantıda Me’mun İmama şöyle der: Ben, Müslümanların işlerini sana bırakmak, hilafetten el çekmek ve bu görevi sana devretmeyi istiyorum.

İmam Rıza (a.s) şöyle cevap verir: Benim böyle bir işe ne takatim var ve ne de gücüm.

Me’mun dedi ki: Ben, kendimden sonraki veliahtlığı sana bırakmak istiyorum.

İmam (a.s) şöyle dedi: Beni bu işten muaf tut.

Bu sırada Me’mun tehditle karışık cümleler kurarak şöyle dedi: Ömer b. Hattab, altı kişilik bir şura tertipledi. Bunlardan birisi de senin ceddin Müminlerin Emiri Ali b. Ebu Talib’ti. İçlerinden birisi bu işe itiraz ederse boynunun vurulma emrini vermişti. Senden istediğim şeyi yapma dışında bir çaren yoktur. Ben bundan başka bir çıkış yolu göremiyorum. İmam Rıza (a.s) cevaben şöyle buyurdu: Öyle ise ben, hiçbir emir ve nehye karışmamak şartıyla kabul ediyorum. Ne fetva vereceğim, ne hüküm vereceğim, ne birisine bir iş vereceğim, ne birisini azledeceğim ve ne de bir şeyin yerini değiştireceğim.

Medine’de dünyaya gelmesine rağmen Abbasi halifesi Me’mun onu zorla Horasan’a getirtmiş ve ona zorla veliahtlık görevini vermiştir. İmam Rıza (a.s) Medine - Horasan yolunda ünlü “Silsiletu’z-Zeheb Hadisi” hadisini Nişabur şehrinde açıklamıştır. Me’mun’un, İmam Rıza (a.s) ile öteki din ve mezhep büyükleri arasında teşkil ettiği münazara toplantıları meşhurdur. İmamet süresi 20 yıldır. Tûs şehrinde vefat etmiştir. Me’mun, İmam Rıza'nın (a.s) şehadetinden sorumlu tutulmuştur. Kabr-i şerifleri Meşhed şehrindedir ve her yıl dünyanın çeşitli ülkelerinden milyonlarca Müslüman ziyaretine gelmektedir.[16]

---------------------

1-Fadlullah, s. 43, 1377 h.ş.

2- El-Kuleyni, s. 486, 1363 h.ş.

3- El-Amuli, s. 168, 1430 h.k.

4-Fadlallah, s. 43, 1377 h.ş.

5- El-Kuleyni, c. 1, s. 486, 1363 h.ş.

6- El-Amuli, s. 169, 1430 h.k.

7- Et-Tabersi, s. 41, 1417 h.k.

8- Kreşi, c. 2, s. 503-504.

9-El-Tabersi, c. 2, s. 41-42, 1417 h.k.

10-İrfan Meneş, s. 18, 1374 h.ş.

11-Caferiyan, s. 426, 1381 h.ş.

12- Yakubi, c. 2, s. 465, 1378 h.ş.

13- Mutahhari, c. 18, s. 124, 1381 h.ş.

14- Caferiyan, s. 95, 1378 h.ş.

15- Fadlullah, s. 133, 1377 h.ş.

16-Dâhil, s. 76-77, 1429 h.k.