Bismillahirrahmanirrahîm

İnsanın hidayet yolunda ilahî nimetlerden biri vicdan azabıdır; ancak bazen vicdan azabı insan için istenmeyen bir duruma ve bir tür ruhsal hastalığa dönüşebilir. Aşağıda, vicdan azabının olumlu ve olumsuz olmak üzere iki türüne değinecek ve İslami öğretilere dayanarak vicdan azabından ve sağlıksız suçluluk duygusundan kurtulmanın yollarını açıklayacağız.

Vicdan Azabı veya Suçluluk Duygusunun Türleri

Vicdan azabı veya suçluluk duygusu, “olumlu ve olumsuz” olmak üzere iki türe ayrılır. Psikologlar çoğunlukla vicdan azabının olumsuz türüne odaklanır ve onu bir tür hastalık olarak değerlendirirler; ancak İslami öğretilerde, vicdan azabının olumsuz ve sağlıksız boyutunun yanı sıra, olumlu yönlerine ve sahip olduğu faydalı etkilere de dikkat edilmiştir.

Sağlıklı ve Olumlu Vicdan Azabı

Yüce Allah, insanın varlığına birtakım sermayeler emanet etmiştir; bunlar sayesinde insanın kemale ulaşma yolunda ilerlemesi kolaylaşmıştır. Bu nimetlerden biri de “kınayıcı nefis”tir. Kınayıcı nefis, insanın hatalarından pişman olduğu ve kendisini kınadığı bir nefis hâlidir. [1] Yüce Allah, Kur’an’da bu nefse yemin etmiştir:

“Kınayıcı nefse ve uyanık vicdana yemin ederim ki, kıyamet haktır!” [2]

Kınayıcı nefis, aslında insanın günah işledikten sonra kendisini kınayan ve vicdan azabı çekmesine neden olan vicdandır. [3] Bireyde içsel bir ölçütün bulunduğunu gösteren suçluluk duygusu veya vicdan azabı, kişilerin ahlaki gelişimi için uygun bir itici güç olarak kabul edilebilir. [4] Hiç şüphesiz, ahlaki bir davranışı terk ettikten veya ahlaka aykırı bir davranışta bulunduktan sonra duyulan suçluluk duygusu, bireyin ruhsal ve ahlaki açıdan sağlıklı olduğunun bir göstergesidir ve Kur’an’da da tasdik edilip övülmüştür:

“Onlar, çirkin bir iş yaptıklarında veya kendilerine zulmettiklerinde Allah’ı hatırlar ve günahları için bağışlanma dilerler. Günahları Allah’tan başka kim bağışlayabilir? Onlar, bilerek günah işlemekte ısrar etmezler.” [5]

İnsanın kendi nefsini kınaması ve yaptığı kötü işten pişmanlık duyması, kişiliğinin sağlamlaşmasında ve günahlardan uzak durmaya teşvik edilmesinde önemli etkenlerdendir. Bu nedenle Allah, insanı, pişmanlık ve kınanmasına neden olan günahlardan uzaklaşmaya yönlendirmede kınayıcı nefsin önemine yemin etmiştir. [6]

Olumlu Vicdan Azabının Etkileri

Sağlıklı vicdan azabı, bireyin ruh sağlığı açısından yararlı işlevlere sahiptir. Bunlardan ilki, kişinin kendi hatasının farkına varmasıdır. Buna karşılık kişi yaptığı hataya karşı duyarsız kalır veya davranışını haklı göstermeye çalışırsa, bir tür sağlıksız davranış sergilemiş olur. Bazen vicdan azabı ve suçluluk duygusunun bulunmaması, insanın hayatının gidişatını şaşırtıcı biçimde değiştirir. Nitekim Allah’a yakın kullardan olan şeytan, suçluluk duymaması ve kendisini üstün görmesi nedeniyle ilahî huzurdan kovulmuştur. [7]

Suçluluk duygusunun farkına varıldıktan sonra ortaya çıkan ikinci etkisi ise, “Allah’tan bağışlanma ve af dilemektir”. Allah, Kur’an’da insanı defalarca günahları için bağışlanma dilemeye ve tövbe etmeye çağırmış; kendisine karşı duyarsız kalmanın ve O’nun huzurundan yüz çevirmenin zararlı sonuçlarına karşı onu uyarmıştır:

“Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O’na tövbe edin ki sizi belirlenmiş bir süreye kadar dünya hayatının güzel nimetlerinden yararlandırsın ve her fazilet sahibine faziletinin karşılığını versin. Eğer bu davetten yüz çevirirseniz, sizin için büyük bir günün azabından korkarım!” [8]

Şüphesiz tövbenin ilk adımı günahtan pişmanlık duymaktır. Hiçbir zaman vicdan azabı çekmeyen kimseler Allah’a da dönmezler ve sonunda ilahî azaba uğrarlar. Vicdan azabı ve suçluluk duygusu, kişinin Allah ile daha güçlü bir bağ kurmasını ve bu ilişkide “huzur, hoşnutluk ve umut” gibi olumlu duygulardan yararlanmasını sağlar. Allah’ın, tövbe edenleri sevdiğinin belirtilmiş olması, [9] hata yapan kişinin canlılık ve olumlu duygular yaşaması için bir temel oluşturmaktadır.

Bunun yanı sıra vicdan azabı, kişinin gelecekte davranışlarını düzeltmek için çaba göstermesini ve geçmişte yaptığı yanlışları telafi etmesini sağlar.

Sağlıksız ve Olumsuz Vicdan Azabı

Psikolojide sağlıksız suçluluk duygusu veya vicdan azabından kastedilen, kişinin günah veya hata işlediğine dair, varlığının derinliklerine kök salan hastalıklı bir duygudur. Öyle ki, kişi kendisini sürekli sorgulamaya ve aşırı derecede suçlamaya başlar. Hata yapmış olma duygusu kişiliğinin bir parçası hâline gelir ve onu ruhsal hastalıklara sürükler. [10]

Buna göre, kişi bilerek herhangi bir yanlış davranışta bulunmadığı hâlde kendisini hatalı görüyorsa, bu tür suçluluk duygusu sağlıksız ve bir tür ruhsal hastalık olarak kabul edilir. Bu tür kişiler çoğunlukla günlük hayattaki sıradan ve önemsiz olayları kişisel eksikliklerinin göstergesi olarak yanlış yorumlar ve olumsuz olaylar karşısında abartılı bir sorumluluk duygusu taşırlar. [11]

İslam’da Sağlıksız Vicdan Azabının Türleri

İslam’da sağlıksız vicdan azabının iki türü vardır:

1. Aşırı Vicdan Azabı ve Dünyayı Terk Etmek

Bazen insanın vicdan azabı ve suçluluk duygusu, Rabbinin yüceliğini kavramasından ve ilahî görevleri yerine getirmenin zorluğunu hissetmesinden kaynaklanır. Bu vicdan azabı, Rabbin yüceliği ve büyüklüğü karşısında görevlerini gerektiği ölçüde yerine getiremediği ve günah işlediği düşüncesinden doğar. Allah’ın seçkin kulları, gösterdikleri tüm çabalara rağmen, Allah’ın makamına yaraşır biçimde görevlerini gerektiği gibi yerine getiremediklerini düşünürler. Allah, Kur’an’da Hz. Peygamber’e (s.a.a) şöyle buyurur:

“Biz bu Kitabı sana, insanlar için hak olarak indirdik. Kim doğru yolu bulursa, kendi yararına bulmuş olur; kim de saparsa, ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerinde bir vekil değilsin.” [12]

Bu ayetten, Allah’ın Hz. Peygamber’den “aşırı derecede kaygılanmamasını ve kendisini fazlasıyla üzmemesini” istediği anlaşılmaktadır. Bazı insanların doğru yola yönelmemesinin Hz. Peygamber’in (s.a.a) ihmali veya kusurundan kaynaklandığını düşünmemesi ve bu nedenle suçluluk duymaması gerektiği anlaşılmaktadır. Elbette bu tür vicdan azabı, Hz. Peygamber’in (s.a.a) kişiliğinin zayıflığının bir göstergesi değildir; aksine onun yüce makamını gösterir. Özellikle en yüksek masumiyet makamına sahip olan Allah’ın Elçisi’nde (s.a.a) bu durum kınanması gereken bir husus olarak değerlendirilmemelidir.

Ancak bazen bazı müminler, vicdan azabı ve suçluluk duygusunun öyle bir hâline ulaşırlar ki, dünyadan el etek çekip kendilerini bütünüyle ibadete ve Allah’a yakarışa verirler. Bu kişilerden biri de Osman bin Maz‘un idi. Rivayet edildiğine göre Osman’ın eşi, Allah Resulü’nün (s.a.a) yanına gelerek şöyle dedi: “Ey Allah’ın Resulü (s.a.a)! Osman’ın yaptığı tek şey gündüzleri oruç tutmak ve geceleri ise, ibadet etmek oldu.” Allah Resulü (s.a.a) bunu duyunca öfkeli bir şekilde dışarı çıkıp Osman’ın yanına geldi ve ona şöyle buyurdu:

“Ey Osman! Yüce Allah beni dünyadan el etek çekmeye ve kendini ibadete adamaya dayalı bir hayat sürmek için göndermedi. Aksine beni dosdoğru, sade ve kolaylaştırıcı bir din ile gönderdi. Ben hem namaz kılarım hem oruç tutarım hem de eşimle birlikte olurum. O hâlde kim benim dinimi seviyorsa benim sünnetime uysun.” [13]

Dolayısıyla yanlış davranış karşısında vicdan azabı duymak güzel ve son derece değerli bir tutum olmakla birlikte, bu durum insanda öyle bir takıntı hâline gelmemelidir ki, kişi doğru ve yerinde davranışlarını sorgulamaya başlasın ve kendisini gereksiz yere sıkıntıya soksun.

2. Aşırı Vicdan Azabı ve Allah’ın Rahmetinden Ümit Kesmek

Sağlıksız vicdan azabının bir diğer türü, Allah’ın rahmetinden ümitsizliğe ve umutsuzluğa düşmektir. Yüce Allah, Kur’an-ı Kerim’de bu durumu sapmış kimselere özgü bir hâl olarak nitelendirmiştir:

“Rabbinin rahmetinden, sapmışlardan başka kim ümit keser?” [14]

Yüce Allah kullarından, O’nun rahmetinden asla ümit kesmemelerini istemektedir:

“Ey kendilerine karşı aşırı giderek haddi aşmış kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” [15]

Allah’ın rahmetinden ümitsizliğe düşmeye yol açan vicdan azabı ve suçluluk duygusu, ilahî açıdan en büyük günahlardan biri sayılır. İmam Cafer-i Sadık (a.s) bir rivayette şöyle buyurmuştur:

“Büyük günahlar şunlardır: Allah’ın azabından ve mühlet vermesinden habersiz bir şekilde O’nun azabından güvende olduğunu sanmak, Allah’ın ferahlığından ümit kesmek ve Allah’ın rahmetinden ümitsizliğe düşmek.” [16]

Bu tür vicdan azabının en büyük ve en kötü sonucu, kişinin amelden geri kalması, çaba göstermeyi bırakması, kulluk bağının kopması ve ümitsiz insanın kendisini kontrol edemez hâle gelmesidir. Ümitsizliğe kapılan insan her türlü günahı işlemeye cesaret edebilir; çünkü kendi kendine şöyle düşünür ve der: “Nasıl olsa azaba uğrayacağım; öyleyse kendimi dünyanın zevklerinden ve şehvetlerinden neden mahrum edeyim?” [17]

Sağlıksız Vicdan Azabının Tedavi Yolları

Şüphesiz sağlıksız vicdan azabı, insanın davranış ve tutumları üzerinde olumsuz etkilere yol açar. Bu nedenle herkes bu sağlıksız duygudan kurtulmak için çaba göstermelidir. Aşağıda, İslam’ın bakış açısına göre sağlıksız vicdan azabını tedavi etme yollarını ele alacağız:

1. Tövbe

Sağlıklı bir vicdan azabına sahip olmak için atılacak ilk adım, Allah’a tövbe etmektir. Suçluluk duygusu, insanın vicdanının kendisini kınamasına neden olur. Kur’an, suçluluk duygusu ve vicdan azabını tedavi etmede eşsiz ve başarılı bir yöntem olan “tövbe”yi bize sunmaktadır. Çünkü tövbe, vicdan azabının pençesinden kurtulmanın en iyi yollarından biridir; zira günahın bağışlanmasını sağlar, insanın Allah’ın hoşnutluğuna dair umudunu güçlendirir ve Yüce Allah’a dönüşünü mümkün kılar.

Müminin tövbe etmesi, Allah’ın lütuf, af ve bağışlamasına dair umut duygusunu güçlendirerek onu yeniden hayata bağlar; bazen intihara dahi yol açabilen tehlikeli bir hastalık olan ümitsizlikten kurtarır ve Rabbine dönme kapısını önüne açar. [18] İmam Ali (a.s) şöyle buyurmuştur:

“Bağışlanma dileme imkânı olduğu hâlde ümitsizliğe düşen kimseye şaşarım.” [19]

Psikolojik açıdan, suçun ve günahın affedilemeyeceği yönündeki yanlış düşünce, kişinin suç işlemeye devam etmesine ve bunun kalıcı hâle gelmesine neden olur. Bu nedenle insanın, sağlıksız vicdan azabı hâline ulaşmadan ve ümitsizlik ile umutsuzluğa kapılmadan, günahının ve hatasının farkına vardığı ilk fırsatta Allah’ın huzurunda tövbe etmesi gerekir. İmam Cafer-i Sadık (a.s) şöyle buyurmuştur:

“Tövbeyi ertelemek, aldanmışlıktır.” [20]

Kur’an-ı Kerim’de, yalnızca günah işledikten sonra yaptığından pişman olan ve vakit geçirmeden tövbe eden kimselerin tövbesinin kabul edileceğine dikkat çekilmiştir:

“Allah katında tövbenin kabulü, ancak bilmeden kötülük yapan, ardından da hemen tövbe eden kimseler içindir. İşte Allah, onların tövbelerini kabul eder. Allah hakkıyla bilendir, hikmet sahibidir.” [21]

Dolayısıyla suçluluk duygusunu tedavi etmenin ve vicdan azabından kurtulmanın en önemli yollarından biri tövbedir. Çünkü tövbe, insanda azaptan kurtulma, bağışlanmaya ve Allah’ın hoşnutluğuna ulaşma umudunu yeniden canlandırır. Böylece kişi, birçok ruhsal sıkıntıya neden olan suçluluk duygusundan kurtulur.

2. Geçmişte Yapılan Yanlışları Telafi Etmek

Vicdan azabından kurtulmanın bir diğer yolu, geçmişte yapılan yanlışları telafi etmektir. Eğer insan bir başkasının hakkını çiğnemişse, bunu telafi etmeli ve o kişiden kendisini bağışlamasını istemelidir. Bunun yanı sıra, Kur’an ayetlerine göre günah işleyen kişi, bazı davranışlarda bulunarak geçmişteki hatalarını telafi edebilir ve kendisini rahatsız eden vicdan azabı ile suçluluk duygusundan kurtulabilir.

Sadaka vermek, geçmişte yapılan hataların telafi edilmesini ve günahların silinmesini sağlayan davranışlardan biridir. Kur’an şöyle buyurur:

“Sadakaları açıkça verirseniz ne güzel! Fakat onları gizler ve yoksullara gizlice verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızın bir kısmının silinmesine vesile olur.” [22]

Ayrıca “yalan söylemek ve gıybet etmek” gibi büyük günahlardan uzak durmak da Allah’ın daha küçük günahları bağışlamasına vesile olur:

“Eğer size yasaklanan büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı bağışlarız.” [23]

Geceyi ibadetle geçirmek ve gece namazı kılmak da insanın günahlarının temizlenmesini ve vicdan azabının giderilmesini sağlayan diğer etkenlerdendir. İmam Cafer-i Sadık (a.s) şöyle buyurmuştur:

“Müminin gece namazı, gündüz işlediği günahları silip yok eder.” [24]

3. Dua Etmek ve Bağışlanma Dilemek

Şüphesiz insanın sıkıntılarını dile getirmesi, ruhsal bir huzura kavuşmasını ve zihinsel kaygılardan kurtulmasını sağlar. Dua sırasında insan ile Allah arasında duygusal bir bağ kurulur. Böylece insan, dile getiremediği acılarını Allah ile paylaşabilir. Çünkü insan, Yüce Allah’ın Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurduğunu bilir:

“Yoksa darda kalmış kimse kendisine dua ettiğinde onun duasına karşılık veren ve sıkıntısını gideren mi?” [25]

Allah, başka bir ayette şöyle buyuruyor:

“Kullarım sana beni sorduklarında, şüphesiz ben çok yakınım. Bana dua edenin duasına, bana yönelip yalvardığında karşılık veririm.” [26]

Allah’ı anmak suretiyle ruhsal huzura iki yoldan ulaşırız. Birincisi, ibadetin kendisinin insanın ruhunda sevinç ve huzur meydana getirmesidir. Yani dua etmenin kendisi insanı rahatlatır, üzüntü ve endişe dağlarını eritir. Çünkü “Allah’ı anmak”, sonsuz kudret sahibi Allah’a yönelmek demektir. İkinci yol ise, insanın duanın bütün şartlarına riayet ederek dua etmesi hâlinde ilahî rahmete mazhar olması, günahlarının bağışlanması ve vicdanının huzura kavuşmasıdır.

4. Allah’ı Anmak ve Hatırlamak

Kulun Rabbiyle iletişim kurma yollarından biri, O’nu anmak ve hatırlamaktır. Bu zikir, her durumda insanın ruhunu güçlendirir ve kalbine güven ve huzur verir:

“Biliniz ki kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” [27]

Şüphesiz bu yöntem, insanı vicdan azabından kurtarabilir ve olumsuz suçluluk duygusunu ondan uzaklaştırabilir.

5. Olumlu Bakış Açısı

Olumsuz düşünen ve bunalıma giren insanlar, enerjilerinin büyük bir kısmını kaybederler. Çoğu zaman işlerini güçlükle yürütürler. Buna karşılık, insanlar olumlu düşündüklerinde ve iyimser olduklarında, enerji kaynakları sanki sınırsızmış gibi görünür. [28]

Eğer olumlu düşünen bir insan olur ve Rabbimiz hakkında iyi niyet beslersek, yani Rabbimizin bizim için kötülük dilemediğini kabul eder ve yaratılış düzenine ve bu düzende meydana gelen olaylara iyimser bakarsak, şüphesiz daha huzurlu oluruz ve içimizde olumsuz ruh hâlleri daha az ortaya çıkar. İmam Hasan Mücteba (a.s) şöyle buyurmuştur:

“Allah’ın kendisi için yaptığı seçimin hayırlı olduğuna güvenen kimse, Allah’ın kendisi için seçtiğinden başka bir durumda olmayı arzulamaz.” [29]

Rabbine karşı hüsnü zan besleyen insan, düzgün, açık ve dosdoğru bir yolda bilinçli, güçlü ve hızlı bir şekilde rahatça ilerleyen kimse gibidir. Bu yolda zaman zaman hata ve yanlışlıklarla karşılaşsa bile, Yüce Allah’ın onun için kurtuluş yolunu hazırladığını ve yeniden ilahî yola dönebileceğini bilir. Bu nedenle hiçbir zaman kaygıya ve olumsuz vicdan azabına kapılmaz. [30]

Sonuç

Vicdan azabı veya suçluluk duygusu, insanda bulunması arzu edilen bir durumdur. Bu durum, “kınayıcı nefis” olarak adlandırılır ve insanın işlediği günahtan pişman olmasını sağlar. Ancak bazen bu vicdan azabı, kişinin ya tamamen dünyadan el etek çektiği ya da Allah’ın rahmetinden ümidini keserek günah ve fesat batağına sürüklendiği sağlıksız ve istenmeyen bir hâle dönüşebilir. İslam dini, sağlıksız vicdan azabının tedavisi için “tövbe etmek, geçmişte yapılan yanlışları telafi etmek, dua etmek ve bağışlanma dilemek, Allah’ı anmak ve hatırlamak ve ilahî takdire karşı olumlu bir bakış açısı geliştirmek” gibi çözümler sunmuştur.

Vicdan azabı, insanın hatalarından pişman olmasını sağlayan ilahî bir nimettir (Nefs-i Levvâme). Ancak bu duygu kontrol edilmezse, insanı dünyadan koparan bir takıntıya ya da Allah'ın rahmetinden ümit kestiren bir bunalıma (ye’se) dönüştürebilir. Kur'an-ı Kerim; samimi tövbe, iyiliklerle telafi etme, dua, zikir ve hüsnü zan ile bu sağlıksız vicdan azabının iyileştirilebileceğini öğretir.

-----------

[1]- Mesbah Yezdi, Ayin-i Pervaz, s. 26.

[2]- Kıyamet/2.

[3]- Mahfuzî, Nefs-e Lavvame, s. 12.

[4]- Kerimî, Merâhel-e Şeklgîrî-ye Ahlâk der Kûdek, s. 69.

[5]- Âl-i İmrân/135.

[6]- Kıyamet/2.

[7]- A‘râf/11-19.

[8]- Hûd/3.

[9]- “Şüphesiz Allah tövbe edenleri sever.” Bakara/222.

[10]- Bestânî, İslâm ve Ravânşinâsî, s. 625.

[11]- Bestânî, İslâm ve Ravânşinâsî, s. 625.

[12]- Zümer/41.

[13]- Küleynî, el-Kâfî, c. 2, s. 614.

[14]- Hicr/56.

[15]- Zümer/53.

[16]- Allame Meclisî, Bihârü’l-Envâr, c. 65, s. 260.

[17]- İmam Humeynî, Şerh-i Hadîs-i Cünûd-i Akl ve Cehîl, s. 138.

[18]- Resûlî Mahallâtî, Keyfer-i Gunâh ve Avâkıb-i Hatar-nâk-i Ân, s. 165.

[19]- Allame Meclisî, Bihârü’l-Envâr, c. 75, s. 67.

[20]- Allame Meclisî, Bihârü’l-Envâr, c. 75, s. 209.

[21]- Nisâ/17.

[22]- Bakara/271.

[23]- Nisâ/31.

[24]- Allame Meclisî, Bihârü’l-Envâr, c. 79, s. 319.

[25]- Neml/62.

[26]- Bakara/186.

[27]- Ra‘d/28.

[28]- Çapman, Nigeriş-i Müsbet, s. 19.

[29]- Allame Meclisî, Bihârü’l-Envâr, c. 75, s. 106.

[30]- Mekârim Şîrâzî, Ahlâk der Kur’ân, c. 2, s. 107.