Bismillâhirrahmânirrahîm

Birçoğumuz her gün “Fâtiha Sûresi”ni okuruz; bu sûre, her namazın ve Allah ile kurulan her konuşmanın başlangıcıdır. Ancak kaç kez gerçekten yalnızca dilimizle değil, kalbimizle onun derin anlamı üzerinde düşündük? İşte bu birkaç kısa ayet, insanın Allah’a doğru yolculuğunun bütününü özetler; vesveselerin şerrinden sığınmaktan başlayıp dosdoğru yola ve O’nun huzurunun huzuruna erişmeye kadar.

“Fâtiha Sûresi”, namazı düşüncesiz bir tekrar olmaktan çıkarıp bilinçli bir huzura ulaşmak isteyen gönüller için bir yol haritasıdır. Bu yazıda, sade ve etkileyici bir bakışla, her rekâtta ruhumuzun derinliklerine fısıldanan sırların perdesini aralamak istiyoruz; öyle sırlar ki, onları işitebilirsek her “Bismillah” yeni bir yolculuğun başlangıcı olacaktır.

Şeytan, namaz kılan kimsenin zihnini namazdan ve onun anlamlarından saptırmak için daima çaba gösterir. Bu sebeple namaz kılan kişi, “tekbiretü’l-ihram”dan sonra ve kıraate başlamadan önce “Eûzü billâhi mine’ş-şeytânirracîm” diyerek istiâzede bulunur ve şeytanın şerrinden Rahmân olan Allah’a sığınır. Ancak şeytandan sözle uzak durduğunu ifade etmek yeterli değildir; aksine, namaz kılan kişi amelî olarak da şeytanın hoşuna giden her şeyi terk etmeye ve onun giriş yollarını kapatmaya çalışmalıdır.

Namaz kılan kimse, İblis’in vesveseleriyle mücadele etmek ve Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın dergâhına sığınmak için hem zahirî ve hem de bâtınî bütün organlarını kullanmalıdır. Diliyle istiâze zikrini dile getirmeli, organlarıyla şeytanın hoşnut olduğu şeylerden uzaklaşmalı ve İblis’e itaati terk ederek Allah’ın güvenli ve merhamet dolu sığınağına dönmelidir. Kalbiyle ise Yüce Hak ile münacatın lezzetini tatmalıdır ki, şeytanın vesveseleri onda tesir bırakmasın.

Şehîd-i Sânî (r.a) şöyle diyor: “İstiâzenin amacı yalnızca “Eûzü billâhi mine’ş-şeytânirracîm” demek değildir; asıl maksat, şeytanın yolunu terk etmek ve o mel‘ûn şeytanın sevdiği amellerden ve düşüncelerden uzak durmaktır.” [1]

Kul ile Allah Arasında Gizli Bir Diyalog, Hamd

Allah-u Teâlâ şöyle buyurmuştur:

“Namazı, Benimle kulum arasında iki kısma ayırdım; yarısı Bana ve diğer yarısı ise kuluma aittir. Kulum, Benden ne isterse istesin.”

Kul, “Bismillâhirrahmânirrahîm” dediğinde, Hak Teâlâ şöyle buyurur: “Kulum Beni andı.”

“Elhamdü lillâhi Rabbi’l-âlemîn” dediğinde, Allah-u Teâlâ buyurur: “Kulum Bana hamdetti.”

“er-Rahmânirrahîm” dediğinde, Allah-u Teâlâ buyurur: “Kulum Bana sena etti.”

“Mâliki Yevmi’d-Dîn” dediğinde, Yüce Allah buyurur: “Kulum Beni yüceltti.”

Kul, “İyyâke Na‘budu ve İyyâke Nesta‘în” dediğinde, Allah-u Teâlâ buyurur: “Bu, Benimle kulum arasındadır. Artık kulum, Benden ne dilerse dilesin.”

“İhdinâ’s-Sırâta’l-Müstakîm; Sırâtellezîne En‘amte Aleyhim Gayri’l-Mağzûbi Aleyhim ve La’z-zâllîn” dediğinde ise, Allah-u Teâlâ buyurur: “İstediğin sana verildi; bundan fazlasını da Benden iste.” [2]

“Bismillâhirrahmânirrahîm”in Sırları

“Bismillâhirrahmânirrahîm” ifadesi, her şeyin “Allah” adıyla varlık kazandığı anlamına gelir. Başka bir ifadeyle bu isim, bütün varlıkların zuhurunun başlangıç noktasıdır.

Bazı arifler bu hususta şöyle demişlerdir: “Allah” ismi, ism-i a‘zamdır; zira tevhidin temeli bu isim üzerine kurulmuştur ve kâfirler, bu kelimeyi söylemekle küfrün en aşağı mertebelerinden imana yönelirler.

Yüce Hakk’ın bütün kemal sıfatları “Allah” isminde toplanmıştır. İnsan da mukaddes Zât-ı Hakk’a yönelmekle, çirkinlikleri ve kirleri kendisinden uzaklaştırır; yücelik ve kerem, şeref ve fazilet, hakikat ve izzete erişir.

“Bismillâhirrahmânirrahîm” ifadesindeki “er-Rahmân” sıfatı, Allah-u Teâlâ’nın bütün varlıklara, sahip oldukları istidat ve liyakat ölçüsünde lütuf ve inayet gösterdiğini ifade eder.

Yüce Hakk’ın “rahmâniyet” sıfatından nasibini alan kimse, günahkârlara şefkat ve merhametle muamele eder; onları yumuşaklık, incelik ve öğütle doğru yola davet eder. Böyle bir kimse, her günahı adeta kendisinden sadır olmuş gibi değerlendirir; onu gidermek ve telafi etmek için şefkatle çaba gösterir. Günahkârlara ve çaresizlere horlama ve küçümseme nazarıyla değil, rahmet gözüyle bakar.

“er-Rahîm” sıfatı ise, iman ve salih amel yolunda yürüyen ve inançta, amelde ve ahlâkta selâmete ulaşmak için Yüce Hakk’ın hidayetinden yararlanan kimseleri ifade eder.

“Elhamdü lillâhi Rabbi’l-âlemîn” Âyetinin Sırları

“Rabbi’l-âlemîn” ifadesi, Allah ile mahlûkat arasındaki irtibatın sürekli ve son derece yakın olduğunu ifade eder. Yani gelişim ve terbiye imkânının herkes için mevcut olduğu anlamına gelir; yalnızca iyiler değil, kötüler de yüceliğe ulaşabilirler.

Bazı rivayetlere göre bu ayet, Allah’ın nimetlerine yönelik en kapsamlı hamdi ifade eder. Bu sebeple Müslüman’a, her dua ve isteğinden önce Allah’a hamd etmesi tavsiye edilmiştir; zira aksi takdirde dua eksik kalır.

Merhum Melikî Tebrîzî (r.a) şöyle diyor: “Elhamdü lillâh”, Allah’ın güzelliğinin, iradeye dayalı bir dille övülmesidir; çünkü her güzellik O’nun güzelliğinin bir tecellisi ve yansımasıdır. Âlemdeki her nimet ve imkân da O’nun sonsuz hayrının eseridir.

Esasen şükür, nimeti tanımak ve nimeti verene karşı memnuniyeti ifade etmektir. Bu itibarla, kalbi ve ameli, dil ile yaptığı şükrü doğrulayan kimse gerçek anlamda şükredendir. Kalbi ve ameli, dil ile yaptığı hamde eşlik etmeyen kimse ise, münafık sayılır. [3]

“er-Rahmânirrahîm” Âyetinin Sırları

Bu iki ifadenin “bağışlayan ve merhamet eden” şeklinde tercümesi, tam ve yeterli değildir. Nitekim merhum Allâme Şehîd Mutahharî’ye göre, “bağışlayan ve merhamet eden” ifadesi “cevâd ve raûf”un karşılığıdır; “Rahmân” ve “Rahîm”in tam karşılığı değildir. Bu bakımdan Farsçada da bu iki kavramın birebir karşılığının bulunmadığı söylenebilir. Her iki kelime de “rahmet” kökünden türemiştir; ancak “Rahmân”, ilâhî rahmetin genişliğini ifade eder ve başlangıçtan itibaren bütün insanları kapsar. “Rahîm” ise, salih amellerin karşılığı olarak yalnızca iyilik yapanlara ihsan edilen özel bir rahmeti ifade eder.

İmam Cafer-i Sâdık (a.s) şöyle buyuruyor:

“Allah-u Teâlâ bütün mahlûkata karşı “Rahmân”dır; ancak “Rahîm” sıfatı yalnızca müminlere mahsustur. Allah, rahmeti kendi üzerine gerekli kılmıştır; nitekim Peygamberi de bütün âlemler için bir rahmettir: Rahmeten li’l-âlemîn.”

Molla Muhsin Feyzi Kâşânî, “er-Rahmânirrahîm” ifadesinin anlamını şöyle açıklar: “er-Rahmân”, kıyamet gününde ölüleri yeniden dirilten ilâhî rahmete işaret eder; “er-Rahîm” ise, müminlere yönelik özel rahmeti ve onların ebedî cennette karar kılmalarını ifade eder. [4]

“Mâliki Yevmi’d-Dîn” Âyetinin Sırları

Namaz kılan kimseye, bu ayeti okuduğu sırada, hesap gününde cebbar ve intikam sahibi olan Allah’ın huzurunda duruşunu hatırlaması gerekir. İlâhî kahrın ve gazabın küfür ve isyan ehli üzerindeki tecellisini düşünmeli; aynı zamanda o günde sevap ve ceza üzerinde Allah’tan başka hiçbir kimsenin malik ve muktedir olmadığını kendisine hatırlatmalıdır. Bu sebeple, ilâhî heybet karşısında derin bir tevazu ve korku içinde, kıyametin büyüklüğünü hatırlayarak, yanık bir kalp ve yaşlı bir gözle “Mâliki yevmi’d-dîn” ifadesini dile getirmelidir ki o günün zorluklarından emin olabilsin.

“Mâliki yevmi’d-dîn”, namaz kılan kimse için, daha şimdiden yarını düşünmesi gerektiğine dair bir uyarıdır; öyle bir gün ki, ne mal ve ne de evlat fayda verir [5], öyle bir yarın ki, akrabalar da size hiçbir yarar sağlamaz. [6] O gün, ne akıl tedbir almaya fırsat bulur ne de dil bahane üretmeye imkân elde eder. Bugünde yalnızca tek bir dayanak ve tek bir ümit ışığı vardır; o da Allah’ın lütfudur.

Kur’ân, Mü’min Sûresi’nin 3. ayetinde, Allah’ın hem günahları bağışlayan ve hem de günahkârları şiddetle cezalandıran olduğunu beyan eder. [7]

İmam Humeynî (r.a), “Mâliki yevmi’d-dîn” ayetinin sırlarından birini, “perdelerden çıkış” olarak değerlendirir ve bu hususta şöyle buyurur: Kâmil insan, ölümle birlikte perdelerden çıkar ve kıyametin hükümleri ile “yevmi’d-dîn” hakikati ona açığa çıkar. Öyleyse müminin miracı olan namazda insanın bu hâle ulaşması gerekir. Bu durumda Allah’ın kudret ve malikiyeti insanın kalbinde tecelli eder; dili kalbinin tercümanı olur ve zahirî uzuvları ise, onun bâtınî müşahedelerini ifade eder. [8]

“İyyâke Na‘budu ve İyyâke Nesta‘în” Âyetinin Sırları

Merhum Melikî Tebrîzî (r.a), bu ayeti nihai tevazu ve alçakgönüllülüğün ifadesi olarak değerlendirir ve şöyle der: “İyyâke na‘budu”, yani yalnızca Sana kulluk ederiz ve sadece Senin için boyun eğeriz. Nitekim namaz kılan kimse, bu ifadeyle Allah’ın huzurunda, kulluk ve ibadetten maksadının O’nun mukaddes zâtından başka hiçbir şey olmadığını beyan eder. [9]

Namaz kılan kimse bilmelidir ki, tabiat âleminin perdeleri içinde kaldığı, vaktini yalnızca dünyanın imarı ve onun lezzetlerini elde etmeye sarf ettiği ve Allah’ın zikrinden ve tefekküründen gafil olduğu sürece, onun ibadetleri, zikirleri ve kıraatleri hakikatten yoksundur. Perdeler içinde hapsolmuş bir kimse, ne “elhamdülillah” derken şükrünü Allah’a tahsis edebilir ve ne de “İyyâke na‘budu ve İyyâke nesta‘în” derken hakikate ulaşabilir. Bu temelsiz iddialar, böyle bir kimsenin Yüce Allah’ın huzurunda, melekler, mukarrebûn, ilahî peygamberler ve masum veliler nezdinde mahcup olmasından başka bir netice doğurmaz.

Merhum Melikî Tebrîzî (r.a), “İyyâke nesta‘în” hakkında ise şöyle diyor: Namaz kılan kimse bu ayeti okurken, yalnızca Allah’tan yardım dilediğini ifade eder; O’nun emrine itaat etmek, huzurunda kulluğunu arz etmek, düşmanların şer ve hilelerini bertaraf etmek ve ilahî emri ikame etmek için sadece O’nun mukaddes zâtından yardım ister. [10]

“İyyâke na‘budu ve İyyâke nesta‘în” ifadesinin bir diğer anlamı da şudur: Sebepler ve nesneler insana kendi başlarına yardım etmez; aksine, âlemlerin Rabbi olan Allah, sebepleri insanın hizmetine sunar ki onun düğümlenmiş işlerini çözsün. [11]

“İhdinâ’s-Sırâta’l-Müstakîm” Âyetinin Sırları

İmam Hasan Askerî’ye (a.s) nispet edilen tefsirde, “İhdinâ’s-sırâta’l-müstakîm” ayetinin açıklaması hakkında şöyle denilmiştir: “Allah’ım! Bizi Senin dostluğuna ve cennetine ulaştıran; bizi helâk ve bozguna sürükleyen heva ve heveslere uymaktan alıkoyan yola hidayet et ve bu yolda sabit kıl.”

Bazı rivayetlerde “sırat”, Allah’ı tanımaya ulaştıran yol olarak açıklanmış ve iki tür “sırat”ın bulunduğu ifade edilmiştir: Dünya sıratı ve ahiret sıratı. “Dünya sıratı”, itaati vacip olan imamdır; kim onu dünyada tanır ve emirlerine uyarsa, cehennem köprüsü olan “ahiret sıratı”ndan geçer; aksi hâlde, ahiret sıratı üzerinde ayağı kayar ve cehennem ateşine düşer. Bazı rivayetlerde “sırat”, Emirü’l-Müminin Ali (a.s) olarak ve başka bir rivayette ise, imamın marifeti olarak zikredilmiştir.

Yine başka bir rivayette sırat, “kıldan daha ince ve kılıçtan daha keskin” olarak tasvir edilmiştir. Bununla birlikte insanlar bu sırattan farklı şekillerde geçerler: Kimileri şimşek gibi süratle, kimileri koşarak, kimileri yürüyerek, bazıları sürünerek ve bazıları da asılı bir hâlde -bazen ateşin onları kuşattığı, bazen de bıraktığı bir durumda- geçerler. Başka bir hadiste ise sırat, “karanlıkla kaplı” olarak tasvir edilmiş ve insanların, sahip oldukları nur sayesinde oradan geçebilecekleri belirtilmiştir. [12]

Namaz kılan kimse, “İhdinâ’s-sırâta’l-müstakîm” ayetini okurken, insanları dosdoğru yola hidayet edenin yalnızca Allah olduğunu ifade eder. Yani insan, tek başına bu hedefe ulaşamaz; hidayete muhtaçtır, rehberlik ve yol gösterilmeye ihtiyaç duyar. İnsana yardım edebilecek olan yalnızca Allah’tır; peygamberler de ilahî hidayetin vasıtalarıdır.

“Sırâtellezîne En‘amte Aleyhim Gayri’l-Mağzûbi Aleyhim ve La’z-zâllîn” Âyetinin Sırları

Namaz kılan kimse, Fâtiha Sûresi’nin sonunda bu ayeti okur: “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna; gazaba uğrayanların ve sapmışların yoluna değil.” Hz. Ali (a.s) bizzat dosdoğru yolun kendisi olduğundan, bu ayetin gerçek muhatabının onun hakiki takipçileri olduğu da söylenebilir.

Namaz kılan kimse bu ayetle, Allah’tan kendisini, O’nun rızasına ve yakınlığına (huzuruna) ulaştıran dosdoğru yola iletmesini ister. Bu yol, Allah’ın kendilerine Emîrü’l-Mü’minîn Ali’yi (a.s) takip etme nimeti verdiği kimselerin yoludur. Başka bir ifadeyle Müslüman, bu ayet kapsamında Allah’tan, O’nun ihsan ve rahmetinin gerektirdiği şeyleri kendisine nasip etmesini; adaletinin gerektirdiklerini değil, lütfunun tecellisini talep eder.

“Gayri’l-mağzûbi aleyhim” yani “gazaba uğrayanların yoluna değil”; “ve lâ’z-zâllîn” yani “ne de sapmışların ve yolunu kaybedenlerin yoluna.”

Namaz kılan kimse, doğru yola hidayet talebinin hemen ardından, Allah’tan kendisini ilahî nimetlere mazhar olanların yoluna iletmesini ister. Kur’ân-ı Kerîm’de nimet verilen kimseler; Allah’a ve Resûlü’ne itaat edenler, sıddîklar, şehitler, salihler ve peygamberler olarak tanıtılmıştır. Namaz kılan kişinin Kur’ân ayetlerindeki bu ifadeleri bilmesi ve onlara iman etmesi, her namazda ve her gün on defa bu ayeti bilinçle tekrar etmesine vesile olur. Böylece Allah’tan, peygamberlerin, şehitlerin ve salihlerin yolunu kendisine nasip etmesini ister. Neticede bu temizlerin yolunda yürüme arzusu, insanı sapmalardan ve yanlış yollardan uzak tutar. [13]

----------

[1]- Şehîd-i Sânî, Esrârü’s-Salât, s. 139.

[2]- Ensâriyân, İrfân-ı İslâmî, c. 5, s. 164.

[3]- Esrârü’s-Salât, s. 278.

[4]- Esrârü’s-Salât, s. 22.

[5]- Şuarâ, 88.

[6]- Mümtehine, 3.

[7]- Kırâatî, Tefsîr-i Namaz, s. 108.

[8]- Âdâbü’s-Salât, s. 272.

[9]- Esrârü’s-Salât, s. 293–296.

[10]- Esrârü’s-Salât, s. 296–297.

[11]- Hâirî Şîrâzî, Namaz, s. 10–12.

[12]- Melikî Tebrîzî, Esrârü’s-Salât, s. 299.

[13]- Kırâatî, Tefsîr-i Namaz, s. 119.