Bismillahirrahmanirrahîm

Hepimiz, birinin bize yardım ettiği hâlde öyle bir yardım ettiğine şahit olmuşuzdur ki “keşke hiç yardım etmeseydi” diye düşünmüşüzdür. Ya da kendimiz birine yardım etmiş, ardından şaşkınlıkla yalnızca teşekkür edilmediğini değil, ilişkinin daha da soğuduğunu görmüşüzdür.

Peki, sorun nerededir?

Emîrü’l-Mü’minîn İmam Ali (a.s), bunun cevabını şöyle veriyor:

“İnsanların ihtiyaçlarını gidermek, üç şey olmadıkça ‘tamamlanmış’ olmaz.” [1]

Dikkat edelim; “gerçekleşmez” demiyor, “tamamlanmaz” diyor. Yani yardım edilebilir; ancak aynı zamanda iş yarım bırakılabilir, hatta kötü bir şekilde sonuçlandırılabilir.

İmam Ali (a.s), kısa fakat derin anlamlı bir hikmette, halka hizmetin tamamlanması için üç şart ortaya koymaktadır:

“Yapılan yardımı küçük görmek, onu gizli tutmak ve onu yerine getirmekte acele etmek.”

Bu üç tavsiye yalnızca hayırseverler için ahlâkî öğütler değildir; aynı zamanda yöneticilerin, çalışanların, sosyal faaliyetlerde bulunanların, hayır kurumlarının ve hatta aile fertlerinin davranışlarına rehberlik edebilecek bir ilkeler bütünü olabilir.

Birinci İlke: Halkın ihtiyacını değil, yaptığımız yardımı küçük görelim

Birinci şart şudur:

Yaptığın hizmeti ne kadar büyük gösterirsen, onu alan kişinin gözünde o kadar küçülür; onu ne kadar sıradan ve önemsiz görürsen, onun gönlündeki değeri o kadar ağırlaşır. Bu hükmün ardındaki psikoloji açıktır: Yardım eden kişi yaptığı işi büyük gördüğünde, aslında bir tür hesap çıkarmaktadır. Yardım alan kişi kendisini borçlu hisseder ve insanlar borçlu olmaktan hoşlanmazlar.

Sonuç ne olur? Teşekkür yerine kırgınlık ortaya çıkar.

Bunun günlük hayatta pek çok örneği vardır. Basit bir izin talebi için öyle bir minnet ve başa kakma tavrında bulunan yönetici ki çalışan, “keşke hiç talepte bulunmasaydım” diye düşünür. Her eğitim masrafı gündeme geldiğinde çocuğunu sürekli mahcubiyet içinde bırakan anne ve baba. Küçük bir borcu yıllarca konuşmalarında gündeme getiren arkadaş... Bunların hepsi yardım etmişlerdir; fakat yardımlarını “tamamlamamışlardır”.

Pratik çözüm şudur:

İşi yaptıktan sonra sözlerinizi kısa tutun. “Bir şey yapmadım” veya “Görevimdi” sözlerini nezaket gereği değil, gerçekten inanarak söyleyin. Yaptığı hizmeti küçük gören kişi, yardım alan kimseye onun büyüklüğünü kendisinin keşfedebileceği bir alan bırakır.

İkinci İlke: Onu gizle ki ortaya çıksın

İkinci şart, belki de bugün her zamankinden daha gerekli hâle gelmiştir. İyiliğin kayda geçirilmediği takdirde sanki hiç yapılmamış sayıldığı bir gösteri kültürü içinde yaşıyoruz. İhtiyaç sahibine yapılan yardım kamerayla, iyilik bir etiketle (hashtag), cömertlik ise faaliyet raporuyla birlikte sunuluyor. İmam (a.s) ise tam tersine, bu akışın aksine hareket etmeyi tavsiye ediyor:

“Onu gizle ki ortaya çıksın.”

Yine bir paradoks ve yine son derece isabetli bir mantık söz konusudur. Gizli yapılan iyilik iki iş görür.

Birincisi, yardım alan kişinin onurunu korur; ihtiyacının herkes tarafından bilinmesi, kişiye bazen bizzat ihtiyacın kendisinden daha acı olan ikinci bir zarar verir.

İkincisi, iyilik yapan kişinin itibarını gerçek kılar. İnsanlar düşündüğümüzden daha zekidir; görülmek amacıyla yapılan iyilik er ya da geç açığa çıkar ve itibarını kaybeder. Fakat gizli yapılan iyilik, başkalarının dilinden ve iyiliği yapan kişinin iradesi dışında ortaya çıktığında, hiçbir reklam kampanyasının oluşturamayacağı bir itibar meydana getirir.

Bu hüküm, iyilik yapma kültürünün yaygınlaştırılmasına karşı çıkmak anlamına gelmez. “Bir mesele hakkında farkındalık oluşturmak” ile “kişinin kendisini tanıtması” arasındaki farkı ayırt etmek gerekir.

Birincisi, “Böyle bir ihtiyaç var” der; ikincisi ise “Ben bu ihtiyacı giderdim” der.

Pratik bir ölçü:

Yaptığınız bir iyilikle ilgili herhangi bir haberi yayımlamadan önce kendinize şu soruyu sorun:

“Adınız bu haberden çıkarılsaydı, yine de onu yayımlamak ister miydiniz?”

Üçüncü İlke: Gecikme, bazen yardımı anlamsız hâle getirir

Üçüncü şart, yardımın gönül hoşluğuyla kabul edilebilmesi için ihtiyacın giderilmesinde acele etmektir. Zamanında ulaşmayan yardım, soğumuş bir yemek gibidir; yenir, ancak insana lezzet vermez. İmam (a.s), “henî” kelimesini kullanmaktadır: “güzel ve hoş, gönül hoşluğuyla kabul edilen”. Yani iyilik yalnızca ulaşmakla kalmamalı, aynı zamanda gönle dokunmalıdır.

Gecikme iki tür zarar verir:

Birincisi, ihtiyaç sahibini bekleyişin belirsizliği içinde bırakır; kişi her gün talebini yeniden takip edip etmemeye, umut edip etmemeye veya başka bir yol aramaya karar vermek zorunda kalır. Bu bekleyişin kendisi, ona yüklediğimiz bir tür maliyettir.

İkincisi, gecikme çoğu zaman küçümseme duygusuyla birlikte gelir. Bugün yapabileceğimiz bir işi yarına bıraktığımızda, bunun örtük mesajı, “Sizin önceliğiniz düşüktür” demektir. Birçok idarî sistemin tam da bu nedenle insanlarda nefret uyandırmasının sebebi budur: Talebi reddettikleri için değil, onu öylesine uzun süre beklettikleri için ki kabul edilmesi bile artık insana hoş gelmez.

Çözüm basittir:

Cevabınız “evet” ise, bunu hemen söyleyin ve işe başlayın. “Hayır” ise, onu da gecikmeden söyleyin ki kişi başka bir yol arasın. En kötü durum ise, haftalarca süren bir “belki” cevabıdır.

Kişisel ilişkilerde de yardım etme imkânımız yoksa, bunu erken ve dürüstçe söylememiz daha uygundur. Açık bir cevap, olumsuz olsa bile, belirsiz bir vaatten ve insanı yıpratan bir bekleyişten daha insancıldır. Bazen “zamanında olmak”, “yardımın miktarından” daha önemli hâle gelir.

Günümüz Hayatı İçin Bir Model

Bu üç ilke, uygulanabilir bir kurala dönüştürülebilir: Bir kimse ihtiyacını bizimle paylaştığında, öncelikle bunun ne derece acil olduğunu değerlendirelim; ardından onu kınamadan ve gereksiz sorgulamalara tabi tutmadan, gücümüz ölçüsünde harekete geçelim; kendisine ait bilgileri gizli tutalım ve sorun çözüldükten sonra yaşananları övünme vesilesi hâline getirmeyelim.

Yöneticiler de bu hikmeti kurumların işleyişine yansıtabilirler: Süreçleri kısaltmak, kişisel bilgileri korumak ve sıradan görevleri tarihî bir başarıymış gibi tanıtmaktan kaçınmak. Hayır kurumları, herhangi bir görüntü veya anlatının yayımlanması için kişilerden bilinçli ve açık rıza almalıdır. Aileler de çocuklarına, bir iyilik yaptıktan sonra bunu hatırlatma ve başa kakma hakkına sahip olmadıklarını öğretebilirler.

İmam (a.s), bu hikmetli sözüyle dikkatlerimizi “Ne kadar yardım ettik?” sorusundan “Nasıl yardım ettik?” sorusuna yöneltmektedir. Hizmetin değeri yalnızca harcanan para, zaman veya sahip olunan imkânda değildir; asıl değer, yardımın ardından insanın içinde kalan duygudadır. İhtiyaç sahibi, yardım aldıktan sonra hâlâ onurunu koruyor, kendisini güvende ve huzurlu hissediyorsa, yardımımız tamamlanmış demektir.

Gerçek iyiliğin sesi yüksek değildir; çabucak ulaşır, insanın onurunu korur ve kendisi için teşekkür beklemeden önce kendisini küçük görür. İşte tam da bu nedenle Allah ve insanların nazarında büyür.

----------

[1]- Nehcü’l-Belâğa, Hikmetli Sözler: 101.